જન્મ પછી ઘરે મુલાકાત (HBNC): આશા બહેનો માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

જીવનના પહેલા છ અઠવાડિયા બાળક માટે સૌથી જોખમી સમય છે. મોટાભાગના નવજાત શિશુના મૃત્યુ પહેલા મહિનામાં થાય છે, અને તેમાંથી ઘણા કુટુંબ હોસ્પિટલ છોડ્યા પછી ઘરે થાય છે. ઘર આધારિત નવજાત સંભાળ (HBNC) એટલે કે તમે, આશા બહેન, નક્કી કરેલા દિવસોએ માતા અને બાળકની ઘરે મુલાકાત લો, તેમને ધ્યાનથી તપાસો, કુટુંબને સરળ સંભાળ શીખવો, અને કંઈ ખોટું લાગે તો વહેલા આરોગ્ય કેન્દ્રે મોકલો.

ક્યારે મુલાકાત લેવી

તમારા વિસ્તારના દરેક નવજાત શિશુની જન્મ પછી આ દિવસોએ મુલાકાત લો:

• હોસ્પિટલમાં જન્મેલું બાળક: દિવસ 3, 7, 14, 21, 28 અને 42 (6 મુલાકાત).
• ઘરે જન્મેલું બાળક: જન્મ પછી શક્ય તેટલું જલ્દી દિવસ 1 એ પણ મુલાકાત (7 મુલાકાત).
• ઓછા વજનવાળું (2.5 કિલોથી ઓછું), અધૂરા મહિને જન્મેલું કે બીમાર બાળક: ANM ની સલાહ મુજબ વધુ વાર મુલાકાત.

દરેક મુલાકાતમાં બાળકમાં શું તપાસવું

1. ધાવણ: બાળક 24 કલાકમાં 8 થી 12 વાર, દિવસ-રાત બરાબર ધાવે છે? એક વાર ધવડાવતા જુઓ અને પકડ તપાસો: મોઢું પહોળું ખુલ્લું, નીચેનો હોઠ બહાર વળેલો, દાઢી સ્તનને અડકેલી.
2. ગરમાવો: બાળકના પેટ અને પગને અડકો. ઠંડા પગ અને ઠંડું પેટ એટલે બાળકને ઠંડી લાગે છે.
3. શ્વાસ: બાળક શાંત હોય ત્યારે પૂરી એક મિનિટ શ્વાસ ગણો. એક મિનિટમાં 60 કે વધુ એટલે ઝડપી શ્વાસ.
4. નાળ: સ્વચ્છ અને સૂકી હોવી જોઈએ. નાળની આસપાસ લાલાશ કે પરુ ચેપની નિશાની છે.
5. ચામડી અને આંખો: પીળાશ, ઘણી પરુવાળી ફોલ્લીઓ, કે આંખમાંથી પરુ છે કે નહીં તે જુઓ.
6. વજન: HBNC વજન કાંટાથી બાળકનું વજન કરીને નોંધો. તંદુરસ્ત બાળક લગભગ બે અઠવાડિયામાં જન્મ સમયનું વજન પાછું મેળવી લે છે.
7. પેશાબ અને ઝાડો: બરાબર ધાવતું બાળક દિવસમાં 6 કે વધુ વાર પેશાબ કરે છે.

જોખમી ચિહ્નો: તરત રિફર કરો

• ધાવી શકતું નથી કે બરાબર ધાવતું નથી
• આંચકી (ખેંચ)
• ઝડપી શ્વાસ (એક મિનિટમાં 60 કે વધુ) કે દરેક શ્વાસે છાતીનો નીચેનો ભાગ અંદર જવો
• શરીર ખૂબ ઠંડું કે ખૂબ ગરમ
• બાળક ખૂબ ઊંઘણશી, ઢીલું, કે અડકીએ નહીં ત્યાં સુધી હલનચલન ન કરે
• હથેળી અને પગના તળિયા પીળા, કે પહેલા 24 કલાકમાં જ પીળાશ
• નાળ લાલ, સોજાવાળી કે પરુવાળી, કે ચામડી પર ઘણા ગૂમડાં
• વજન 1.8 કિલોથી ઓછું, કે બાળકનું વજન ઘટતું હોય

કુટુંબને શીખવો: ગરમાવો, ધાવણ અને સ્વચ્છતા

• જન્મના એક કલાકમાં ધાવણ શરૂ કરો. પહેલું પીળું દૂધ (કોલોસ્ટ્રમ) બાળકનું રક્ષણ કરે છે; તેને ફેંકી ન દો.
• છ મહિના સુધી ફક્ત માતાનું દૂધ: પાણી, મધ, ગળથૂથી, ચા કે બીજું દૂધ નહીં.
• બાળકને ગરમ રાખો: થરવાળા કપડાં પહેરાવો, માથું અને પગ ઢાંકો, અને બાળકને માતાની પાસે રાખો. પહેલું સ્નાન મોડું કરાવો.
• નાના બાળકોને કાંગારુ મધર કેર જોઈએ: ફક્ત લંગોટ અને ટોપી પહેરેલા બાળકને શક્ય તેટલા કલાક માતાની છાતી પર ચામડીથી ચામડી અડકે તેમ રાખો.
• નાળ સ્વચ્છ અને સૂકી રાખો. તેલ, રાખ, છાણ કે કોઈ પાવડર ન લગાવો.
• બાળકને અડકતા પહેલા દરેકે સાબુથી હાથ ધોવા.

માતાને ભૂલશો નહીં

દરેક મુલાકાતમાં માતાને પણ પૂછો કે તે કેવું અનુભવે છે. જો તેને વધુ રક્તસ્ત્રાવ (5 મિનિટથી ઓછા સમયમાં પેડ ભીનું થઈ જાય), તાવ, દુર્ગંધવાળો સ્ત્રાવ, પેટમાં સખત દુખાવો, આંચકી હોય, કે તે ખૂબ ઉદાસ લાગે અને બાળકની સંભાળ ન રાખતી હોય તો તરત રિફર કરો. તેને રોજ એક IFA ગોળી લેવાની, એક વધારાનું ભોજન લેવાની અને કુટુંબ નિયોજન વિશે ANM સાથે વાત કરવાની યાદ અપાવો.

દરેક મુલાકાતની નોંધ કરો

દરેક મુલાકાતે HBNC ફોર્મેટ ભરો: તારીખ, વજન, તાપમાન, ધાવણ, જોખમી ચિહ્નો અને તમે આપેલી સલાહ. તમારી નોંધ ANM ને બીમાર બાળકોનું ફોલો-અપ કરવામાં મદદ કરે છે અને તમારા રાજ્યના નિયમ મુજબ HBNC પ્રોત્સાહન રકમ માટે જરૂરી છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

બાળક તંદુરસ્ત લાગે તો પણ મુલાકાત લેવી?

હા. ચેપ કે ઓછું ધાવણ જેવી ઘણી ગંભીર તકલીફો ચુપચાપ શરૂ થાય છે. નિયમિત મુલાકાતથી તે વહેલી પકડાય છે.

ઉનાળામાં બાળકને પાણી આપી શકાય?

ના. ગરમીમાં પણ પહેલા છ મહિના માતાના દૂધમાં પૂરતું પાણી હોય છે.

કુટુંબ બાળકને રોજ નવડાવવા માગે છે. શું કહેવું?

પહેલું સ્નાન મોડું કરાવવા કહો, પછી સ્નાન ટૂંકું અને હૂંફાળા પાણીથી કરાવી બાળકને તરત કોરું કરવા કહો. નાના બાળકોને ANM ની સલાહ મુજબ મોટા થાય ત્યાં સુધી ન નવડાવવા.