આશા શિક્ષામાર્ગદર્શિકા
સગર્ભાવસ્થાના જોખમી ચિહ્નો અને સુરક્ષિત પ્રસૂતિની તૈયારી
દરેક સગર્ભા સ્ત્રી અને તેના કુટુંબે જાણવા જેવા ચેતવણીના ચિહ્નો, ઇમરજન્સીમાં આશાએ શું કરવું, અને પ્રસૂતિ યોજના કેવી રીતે બનાવવી.
સગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિમાં માતાના મોટાભાગના મૃત્યુ એટલે થાય છે કે તકલીફ સમયસર ઓળખાતી નથી, હોસ્પિટલ જવાનો નિર્ણય મોડો થાય છે, કે કુટુંબ જલ્દી કેન્દ્રે પહોંચી શકતું નથી. તમે ત્રણેય વિલંબ રોકી શકો છો: જોખમી ચિહ્નો શીખવો, કુટુંબને પ્રસૂતિ યોજના બનાવવામાં મદદ કરો, અને ઇમરજન્સીમાં ઝડપથી પગલાં લો.
સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જોખમી ચિહ્નો
સગર્ભા સ્ત્રીમાં આમાંનું કોઈ પણ ચિહ્ન હોય તો તેણે તરત ડૉક્ટર હોય તેવી હોસ્પિટલે જવું જોઈએ. મફત એમ્બ્યુલન્સ માટે 108 કે 102 પર ફોન કરો.
- યોનિમાંથી કોઈ પણ રક્તસ્ત્રાવ
- સખત માથાનો દુખાવો, ઝાંખું દેખાવું, ચહેરા અને હાથ પર સોજો, કે આંચકી – સગર્ભાવસ્થામાં ઊંચા બ્લડ પ્રેશરના ચિહ્નો (પ્રી-એક્લેમ્પ્સિયા કે એક્લેમ્પ્સિયા)
- ઊંચો તાવ
- પેટમાં સખત દુખાવો
- શ્વાસ ચડવો, કે આંખ, જીભ અને નખ ખૂબ ફિક્કા (ગંભીર એનિમિયા)
- બાળકનું હલનચલન ઘટે કે બંધ થાય
- પ્રસૂતિની પીડા શરૂ થયા પહેલા યોનિમાંથી પાણી પડવું
- 12 કલાકથી વધુ પ્રસૂતિની પીડા
પહેલી મુલાકાતે જ આ ચિહ્નો શીખવો અને દરેક મુલાકાતે ફરી કહો. સ્ત્રી અને તેના કુટુંબને તે તમને પાછા કહેવા કહો.
જોખમી સગર્ભાવસ્થા વહેલી ઓળખો
કેટલીક સ્ત્રીઓને વધારાની સંભાળ જોઈએ અને તેમની પ્રસૂતિ ફક્ત ડૉક્ટર હોય તેવી હોસ્પિટલમાં જ થવી જોઈએ. સ્ત્રી નીચેનામાંથી હોય તો ANM ને જાણ કરો:
- 18 વર્ષથી નાની કે 35 વર્ષથી મોટી, કે 145 સે.મી.થી ઓછી ઊંચાઈ
- અગાઉની સગર્ભાવસ્થામાં સિઝેરિયન ઓપરેશન, મૃત બાળક, વારંવાર કસુવાવડ કે વધુ રક્તસ્ત્રાવ
- જોડિયા બાળકો, કે છેલ્લા દિવસોમાં બાળક માથું નીચે રાખીને ન હોય
- ઊંચું બ્લડ પ્રેશર (140/90 કે વધુ), ડાયાબિટીસ, હૃદયની બીમારી, કે HIV, સિફિલિસ કે હિપેટાઇટિસ B નો ચેપ
- હિમોગ્લોબિન 7 g/dl થી ઓછું (ગંભીર એનિમિયા)
તેને સુરક્ષિત રાખતી તપાસો
- પહેલા 12 અઠવાડિયામાં સગર્ભાવસ્થાની નોંધણી કરો અને MCP કાર્ડ આપો.
- ઓછામાં ઓછી ચાર પ્રસૂતિ-પૂર્વ તપાસ, પહેલી તપાસ પહેલા ત્રણ મહિનામાં.
- બીજા અને ત્રીજા ત્રિમાસિકમાં દર મહિનાની 9 તારીખે ડૉક્ટર દ્વારા PMSMA તપાસ માટે પ્રોત્સાહન આપો.
- દરેક તપાસમાં: વજન, બ્લડ પ્રેશર, હિમોગ્લોબિન, પેશાબ, બ્લડ શુગર અને બાળકનો વિકાસ.
કુટુંબ સાથે પ્રસૂતિ યોજના બનાવો
7મા કે 8મા મહિને સ્ત્રી અને તેના કુટુંબ સાથે બેસીને સાથે મળીને નક્કી કરો:
- પ્રસૂતિ માટે કઈ હોસ્પિટલે જશે.
- ત્યાં કેવી રીતે પહોંચશે: 108/102 નંબર અને વધારાનું વાહન.
- તેની સાથે કોણ જશે અને ઘર કોણ સંભાળશે.
- ઇમરજન્સી માટે અલગ રાખેલા પૈસા.
- જરૂર પડે તો લોહી આપવા તૈયાર કુટુંબનો સભ્ય.
- આશા, ANM અને હોસ્પિટલના ફોન નંબર, MCP કાર્ડ પર લખેલા.
JSSK હેઠળ સરકારી હોસ્પિટલમાં પ્રસૂતિ, દવાઓ, તપાસ, ભોજન, લોહી અને વાહનવ્યવહાર મફત છે. JSY હેઠળ માતાને રોકડ સહાય મળે છે. આ લાભો સમજાવો જેથી પૈસાના કારણે કોઈ ઘરે ન રહે.
ઇમરજન્સીમાં શું કરવું
- શાંત રહો અને 108 કે 102 પર ફોન કરો.
- સ્ત્રીને ડાબા પડખે સુવડાવો. રક્તસ્ત્રાવ થતો હોય તો તેને ગરમ રાખો.
- આંચકી આવતી હોય કે ઘેન હોય તો મોઢેથી કંઈ ન આપો.
- શક્ય હોય તો તેની સાથે હોસ્પિટલે જાઓ, અને MCP કાર્ડ સાથે લો.
- રસ્તામાં ANM કે મેડિકલ ઑફિસરને જાણ કરો.
પ્રસૂતિ પછી
સામાન્ય પ્રસૂતિ પછી માતા અને બાળકે ઓછામાં ઓછા 48 કલાક હોસ્પિટલમાં રહેવું જોઈએ. પ્રસૂતિ પછી વધુ રક્તસ્ત્રાવ, તાવ, દુર્ગંધવાળો સ્ત્રાવ, આંચકી કે ખૂબ ઉદાસી પણ જોખમી ચિહ્નો છે. તે ઘરે પાછી આવે તે જ દિવસે ઘરે મુલાકાત લો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
શરૂઆતની સગર્ભાવસ્થામાં થોડા ડાઘ પડવા સામાન્ય છે?
કોઈ પણ રક્તસ્ત્રાવ ડૉક્ટરે તપાસવો જોઈએ. ઘરે જાતે નક્કી ન કરો કે તે સામાન્ય છે.
તેને સારું લાગે છે. છતાં ચાર તપાસ જરૂરી છે?
હા. ઊંચું બ્લડ પ્રેશર અને એનિમિયા ઘણી વાર જોખમી બને ત્યાં સુધી કોઈ લક્ષણ આપતા નથી. ફક્ત તપાસથી તે વહેલા પકડાય છે.
અગાઉની પ્રસૂતિ સામાન્ય હતી તો ઘરે પ્રસૂતિ કરાવી શકાય?
દરેક પ્રસૂતિ તાલીમ પામેલા સ્ટાફવાળા કેન્દ્રમાં થવી જોઈએ. વધુ રક્તસ્ત્રાવ જેવી તકલીફ કોઈ પણ પ્રસૂતિમાં ચેતવણી વગર થઈ શકે છે.
સ્રોત: NHM આશા તાલીમ મોડ્યુલ; MoHFW પ્રસૂતિ-પૂર્વ સંભાળ અને કુશળ પ્રસૂતિ માર્ગદર્શિકા; PMSMA, JSSK અને JSY માર્ગદર્શિકા; MCP કાર્ડ.