આશા શિક્ષામાર્ગદર્શિકા
ભારતમાં બાળ રસીકરણ પત્રક, આશા બહેનો માટે સમજૂતી
જન્મથી 16 વર્ષ સુધી બાળકને કઈ રસી જોઈએ, આડઅસર વિશે માતા-પિતાને શું કહેવું, અને કોઈ બાળક રહી ન જાય તે આશા કેવી રીતે જુએ.
રસીઓ બાળકોને ટીબી, પોલિયો, ડિપ્થેરિયા, ઉટાંટિયું, ધનુર, હિપેટાઇટિસ B, ન્યુમોનિયા, રોટાવાયરસના ઝાડા, ઓરી, રૂબેલા અને કેટલાક જિલ્લામાં જાપાનીઝ એન્કેફેલાઇટિસથી બચાવે છે. સાર્વત્રિક રસીકરણ કાર્યક્રમ હેઠળ આ બધી રસીઓ મફત છે. તમારું કામ એ જોવાનું છે કે તમારા વિસ્તારના દરેક બાળકને દરેક ડોઝ સમયસર મળે.
રસીકરણ પત્રક
- જન્મ સમયે: BCG, OPV શૂન્ય ડોઝ અને હિપેટાઇટિસ B જન્મ ડોઝ (24 કલાકમાં).
- 6 અઠવાડિયે: OPV-1, પેન્ટાવેલેન્ટ-1, રોટાવાયરસ-1, fIPV-1, PCV-1.
- 10 અઠવાડિયે: OPV-2, પેન્ટાવેલેન્ટ-2, રોટાવાયરસ-2.
- 14 અઠવાડિયે: OPV-3, પેન્ટાવેલેન્ટ-3, રોટાવાયરસ-3, fIPV-2, PCV-2.
- 9 થી 12 મહિને: MR-1 (ઓરી-રૂબેલા), fIPV-3, PCV બૂસ્ટર, JE જિલ્લામાં JE-1, અને વિટામિન A નો પહેલો ડોઝ.
- 16 થી 24 મહિને: MR-2, JE-2, DPT બૂસ્ટર-1, OPV બૂસ્ટર અને વિટામિન A (બીજો ડોઝ). પછી 5 વર્ષ સુધી દર 6 મહિને વિટામિન A.
- 5 થી 6 વર્ષે: DPT બૂસ્ટર-2.
- 10 વર્ષે અને 16 વર્ષે: Td.
પહેલા જન્મદિવસ પહેલા BCG, OPV અને પેન્ટાવેલેન્ટના ત્રણ ડોઝ અને MR-1 મેળવનાર બાળકને સંપૂર્ણ રસીકૃત કહેવાય.
સગર્ભા સ્ત્રીઓ
દરેક સગર્ભા સ્ત્રીને Td જોઈએ: એક મહિનાના અંતરે બે ડોઝ, અથવા છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કોઈ સગર્ભાવસ્થામાં બે ડોઝ લીધા હોય તો એક બૂસ્ટર ડોઝ. આ માતા અને બાળક બંનેનું ધનુરથી રક્ષણ કરે છે.
આડઅસર વિશે માતા-પિતાને શું કહેવું
- હળવો તાવ, રડવું, ઇન્જેક્શનની જગ્યાએ દુખાવો કે સોજો સામાન્ય છે અને એક-બે દિવસમાં મટી જાય છે.
- BCG પછી થોડા અઠવાડિયે નાનો ફોલ્લો થાય છે અને નાના ડાઘ સાથે રુઝાય છે. આ સામાન્ય છે; તેના પર કંઈ ન લગાવો.
- એક જ દિવસે ઘણી રસીઓ સુરક્ષિત છે અને બાળક પર ભાર પડતો નથી.
- હળવી શરદી, ખાંસી કે પાતળા ઝાડાવાળા બાળકને પણ રસી આપી શકાય.
ઊંચો તાવ, આંચકી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, કે રસી પછી બાળક ખૂબ બીમાર હોય તેવી કોઈ ગંભીર પ્રતિક્રિયા તરત ANM કે મેડિકલ ઑફિસરને જણાવો.
સત્ર પહેલા, દરમિયાન અને પછી તમારી ભૂમિકા
- આગલા સત્રમાં રસી બાકી હોય તેવી તમારા વિસ્તારની બધી સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને બાળકોની ડ્યુ લિસ્ટ બનાવો.
- એક દિવસ પહેલા કુટુંબોની મુલાકાત લો કે ફોન કરો અને તારીખ, સ્થળ અને સમય યાદ અપાવો.
- સત્રના દિવસે (VHSND) બાળકોને લાવો અને ANM ને મદદ કરો.
- MCP કાર્ડ પર આગલી તારીખ લખો અને માતાને કહો.
- ન આવેલા બાળકોનું ફોલો-અપ કરો અને તેમને આગલા સત્રમાં લાવો.
રહી ગયેલા બાળકો શોધો
જેમને ક્યારેય કોઈ રસી નથી મળી તેવા ઝીરો-ડોઝ બાળકો, સ્થળાંતર કરતા કુટુંબોના બાળકો, ઈંટના ભઠ્ઠા અને બાંધકામ સ્થળના બાળકો, અને અગાઉ ના પાડનાર કુટુંબો પર ખાસ ધ્યાન આપો. તેમની ચિંતા સાંભળો, નમ્રતાથી જવાબ આપો, અને જરૂર પડે તો ANM, આંગણવાડી કાર્યકર કે ગામના માનનીય વ્યક્તિની મદદ લો.
બાળકનો કોઈ ડોઝ રહી ગયો હોય તો ક્યારેય મોડું નથી. રહી ગયેલા ડોઝ બાળકની ઉંમર મુજબ આગલા સત્રમાં આપી શકાય. કુટુંબને ક્યારેય ન કહો કે હવે બાળક મોટું થઈ ગયું છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
ગઈ રસી પછી બાળકને તાવ આવ્યો હતો. આગલી રસી ન અપાવીએ?
ના. રસી પછી હળવો તાવ સામાન્ય છે. આગલો ડોઝ સમયસર આપો; જરૂર પડે તો ANM પેરાસિટામોલની સલાહ આપી શકે.
બાળકને અગાઉ ઓરી થઈ હોય તો પણ રસી જોઈએ?
હા. પત્રક મુજબ MR આપો; તે રૂબેલાથી પણ રક્ષણ આપે છે.
બાળકને ઝાડા હોય તો OPV આપી શકાય?
હા. ડોઝ આપો અને નોંધ કરો. વધારાનો ડોઝ જોઈએ કે નહીં તે ANM નક્કી કરશે.
સ્રોત: MoHFW સાર્વત્રિક રસીકરણ કાર્યક્રમ પત્રક; આરોગ્ય કાર્યકરો માટે રસીકરણ હેન્ડબુક; NHM આશા તાલીમ મોડ્યુલ.