બાળકોમાં ઝાડા: ORS અને ઝિંક, પગલું દર પગલું

ભારતમાં પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોના મૃત્યુનું એક મુખ્ય કારણ ઝાડા છે, પણ લગભગ દરેક મૃત્યુ રોકી શકાય છે. બે સૌથી મહત્વની દવાઓ સસ્તી અને સરળ છે: શરીરમાંથી ગયેલું પાણી અને ક્ષાર પાછા આપવા ORS, અને બીમારી ટૂંકી અને ઓછી ગંભીર બનાવવા ઝિંક. આશા તરીકે તમે દરેક માતાને તેનો સાચો ઉપયોગ શીખવી શકો છો.

ઝાડા એટલે શું

એક દિવસમાં ત્રણ કે વધુ પાતળા કે પાણી જેવા ઝાડા એટલે ઝાડાની બીમારી. ફક્ત માતાનું દૂધ પીતું, બરાબર ધાવતું અને વજન વધતું હોય તેવા બાળકમાં વારંવાર નરમ ઝાડો સામાન્ય છે, તે બીમારી નથી.

ORS કેવી રીતે બનાવવું

1. સાબુ અને પાણીથી હાથ ધોવા.
2. એક લિટર ચોખ્ખું પીવાનું પાણી લો (સુરક્ષિત હોવાની ખાતરી ન હોય તો ઉકાળીને ઠંડું કરો).
3. ORS નું આખું પેકેટ પાણીમાં નાખી ઓગળે ત્યાં સુધી હલાવો. ખાંડ કે મીઠું ન ઉમેરો.
4. આ દ્રાવણ 24 કલાકમાં વાપરી નાખો. બીજા દિવસે નવું બનાવો.

કેટલું ORS આપવું

• 2 વર્ષથી નાનું બાળક: દરેક પાતળા ઝાડા પછી લગભગ 50 થી 100 મિલી (પા થી અડધો કપ).
• 2 વર્ષ કે મોટું બાળક: દરેક પાતળા ઝાડા પછી લગભગ 100 થી 200 મિલી (અડધો થી એક કપ).
• કપ અને ચમચીથી ધીમે ધીમે આપો. બાળક ઊલટી કરે તો 10 મિનિટ રાહ જોઈ વધુ ધીમે આપવાનું ચાલુ રાખો.
• ઝાડા બંધ થાય ત્યાં સુધી ORS આપતા રહો.

14 દિવસ ઝિંક

• 2 થી 6 મહિનાનું બાળક: રોજ એક વાર અડધી ગોળી (10 મિ.ગ્રા.).
• 6 મહિનાથી 5 વર્ષનું બાળક: રોજ એક વાર એક ગોળી (20 મિ.ગ્રા.).
• ગોળી થોડા માતાના દૂધ, ORS કે ચોખ્ખા પાણીમાં ઓગાળો.
• ઝાડા વહેલા બંધ થાય તો પણ પૂરા 14 દિવસ ઝિંક આપો.

ઝિંક બીમારી ટૂંકી કરે છે અને આગળના બે-ત્રણ મહિના ઝાડાથી બાળકનું રક્ષણ કરે છે. માતાને આ સમજાવો જેથી તે પૂરો કોર્સ કરે.

બાળકને ખવડાવતા રહો

ઝાડા દરમિયાન ખોરાક કે ધાવણ ક્યારેય બંધ ન કરો. વધુ વાર ધવડાવો. નરમ ઘરનો ખોરાક અને ચોખાનું ઓસામણ, દાળનું પાણી, છાશ કે સૂપ જેવા વધારાના પ્રવાહી આપો. ઝાડા બંધ થયા પછી બાળક ફરી તાકાત મેળવે તે માટે બે અઠવાડિયા રોજ એક વધારાનું ભોજન આપો.

પાણીની ઉણપ અને જોખમી ચિહ્નો જુઓ

શરૂઆતમાં અને બીજા દિવસે ફરી બાળકને તપાસો. બાળકમાં આમાંનું કંઈ હોય તો તરત કેન્દ્રે રિફર કરો:

• ખૂબ ઊંઘણશી, બેભાન કે પી શકતું નથી
• આંખો ઊંડી ઊતરી ગઈ છે, કે પેટની ચામડી ચપટીમાં લઈ છોડતા ખૂબ ધીમે પાછી જાય
• ઝાડામાં લોહી
• 14 દિવસ કે વધુ સમયથી ઝાડા
• બધું ઊલટી કરી નાખે છે, કે આંચકી આવે છે
• 2 મહિનાથી નાના બાળકને ઝાડા

કેન્દ્રે જતી વખતે રસ્તામાં માતાએ થોડું થોડું ORS પીવડાવતા રહેવું અને ધાવણ ચાલુ રાખવું.

ફરી ઝાડા ન થાય તે માટે

• શૌચાલય વાપર્યા પછી, બાળકને સાફ કર્યા પછી, રસોઈ પહેલા, જમતા પહેલા અને બાળકને ખવડાવતા પહેલા સાબુથી હાથ ધોવા.
• સુરક્ષિત પીવાનું પાણી વાપરો અને ઢાંકીને રાખો.
• શૌચાલય વાપરો અને બાળકના ઝાડાનો સુરક્ષિત નિકાલ કરો.
• છ મહિના સુધી ફક્ત માતાનું દૂધ.
• બાળકની બધી રસી પૂરી કરાવો, જેમાં 6, 10 અને 14 અઠવાડિયે રોટાવાયરસ રસીનો સમાવેશ થાય છે.

સ્ટોપ ડાયેરિયા અભિયાન દરમિયાન આશા બહેનો પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોવાળા કુટુંબોને અગાઉથી ORS પેકેટ આપે છે અને તેનો ઉપયોગ શીખવે છે. તમારી પાસે હંમેશા થોડા ORS પેકેટ અને ઝિંકની સ્ટ્રીપ રાખો.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

ORS ને બદલે ઘરે બનાવેલું ખાંડ-મીઠાનું પાણી ચાલે?

ORS પેકેટ શ્રેષ્ઠ છે કારણ કે તેમાં માપ બરાબર હોય છે. ORS ન હોય તો ઘરના પ્રવાહી આપો અને જલ્દી તમારી પાસેથી કે પેટા કેન્દ્રેથી ORS મેળવો.

બાળક ઝિંકની ગોળી ઊલટી કરી નાખે છે. શું કરવું?

થોડી વાર પછી ફરી થોડા માતાના દૂધમાં ઓગાળીને આપો. ધાવણ પછી આપવાથી ઘણી વાર ફાયદો થાય છે.

ઝાડા બંધ થયા પછી ઝિંક શા માટે?

14 દિવસનો કોર્સ આંતરડાને ફરી મજબૂત કરે છે અને આગળના મહિનાઓમાં ઝાડાની શક્યતા ઘટાડે છે.